امروز یکشنبه 25 مهر 1400
t-ravan.cloob24.com
0
درآمد
آشنایی با مبحث فراشناخت و نقش آن در فرآیند یاددهی- یادگیری تلاشی است جهت برداشتن گامی مؤثر توسط مربیان‏ و معلمان تا در سایه‏ی آن بتوانیم نسل جوان را به قله‏ها رفیع‏ علم و دانش برسانیم.فراشناخت به‏معنای اندیشه درباره‏ی‏ تفکر است و نگرش فراشناختی به شناخت و آگاهی انسان از شناخت‏ها و آگاهی‏های وی اطلاق می‏شود و دارای سه‏ مؤلفه‏ی دانش بیانی،دانش رویه‏ای و دانش بافتی‏ یا زمینه‏ای است.از طریق روش‏های زیر می ‏توان‏ به توسعه‏ی فراشناخت در یادگیرندگان‏ پرداخت:تعیین این‏که«چه می‏دانیم؟»و«چه‏ نمی‏دانیم؟»بیان فکر و صحبت کردن درباره‏ی‏ تفکرات شخصی،نشریه‏نویسی یا ثبت‏ خاطرات،برنامه‏ریزی و خودگردانی،گزارش‏ فرآیندهای فکری و خودارزیابی و همچنین‏ استفاده از روش رایزنی به‏ منظور افزایش‏ رفتارهای فراشناختی در دانش‏ آموزان.
مقدمه
فراشناخت‏1یکی از تازه‏ترین شعارهای‏روز در روان‏شناسی و تعلیم‏ و تربیت است.اگرچه بیش از دو دهه از حضور فراشناخت در فرهنگ‏ واژگان روان‏شناسی نمی‏گذرد اما شواهد گسترده،حاکی از جایگاه ویژه‏ی‏ آن نزد محققان و صاحب‏نظران بین‏المللی است(فولاد چنگ،1381).
هدف اصلی آموزش و پرورش یا تعلیم و تربیت این است که در رفتار فرد،یعنی در دانش،مهارت‏ها،عادات و نگرش‏های او تغییر مثبت‏ ایجاد کند(زندی‏پور 1382).
برای رسیدن به این هدف اتخاذ شیوه‏ها و روش‏های نوین لازم و ضروری است.برای افزایش کارایی و بهره‏وری در تدریس و مشاوره، دانشمنتدان علوم رفتاری نظریه‏ها و روش‏های مختلفی را پیشنهاد کرده‏اند که متناسب با تحولات دانش تعلیم و تربیت برخی از این روش‏ها جدید و نوین هستند که«فراشناخت»نیز یکی از این شیوه‏ هاست.
یافته‏های پژوهشی وسیعی درباره‏ی نقش فراشناخت در زمینه‏هایی‏ نظیر حل مسئله،خواندن،نگارش،یادگیری و...حکایت از آن دارد که‏ نظام فعلی آموزش و پرورش را باید در جهت تأکید بر فراشناخت حرکت‏ داد.اگر آموزش و پرورش را باید در جهت تأکید بر فراشناخت حرکت‏ داد.اگر آموزش و پرورش به دنبال تربیت دانش‏آموزانی است که بتوانند از عهده‏ی حل مسائل مختلف جامعه‏ی متحول فردا برآیند و مسئولیت‏ یادگیری خویش را برعهده گیرند باید فراشناخت را در برنامه‏های خود وارد کنند و به گسترش مهارت‏های فراشناختی بپردازند.زیرا مهارت‏های‏ فراشناختی به افراد کمک می‏کند تا خودشان را با موقعیت‏های جدید سازگار کنند.بسیاری از صاحب‏نظران از جمله جکوبسن‏2بر این عقیده‏ هستند که هرگونه اصلاح در نظام تربیتی،مستلزم در نظر گرفتن‏ یافته‏های پژوهش‏های فراشناختی و استفاده از آن‏ها در برنامه‏ های‏ آموزشی است(فولاد چنگ،1381).
دانش‏آموزان با استفاده از این شیوه‏ها می‏توانند در فرایند یاددهی- یادگیری،خودآغازگری،خودمشاهده‏گری و خودقضاوتی فعالانه مشارکت‏ جسته و در نهایت به انسان توسعه‏یافته مبدل گردند.مدیران،مربیان و معلمان در این مقاله با مفهوم و تعریف فراشناخت آشنا شده و دو مؤلفه‏ی‏ بزرگ فراشناخت یعنی دانش و کنترل خود و دانش و کنترل فرایند و عناصر تشکیل‏دهنده‏ی فراشناخت و هم‏چنین راهبردهایی که توسط آن‏ها می‏توان به توسعه‏ی فراشناخت اقدام کرد آشنا خواهند شد.
تعریف فراشناخت
اولین بار فلاول‏3(1976)این اصطلاح با به کار برد.به نظر فلاول‏ فراشناخت به‏معنای«دانش درباره‏ی شناخت،فرایندهای شناختی و هر آن‏چه مربوط به آن است و هم‏چنین به‏معنای بازبینی،تنظیم و ارزیابی‏ فعالانه‏ی فعالیت‏های شناختی است.»
(به تصویر صفحه مراجعه شود) به بیان فلاول،فراشناخت هم شامل دنش فراشناختی و هم‏ شامل تجربه،تنظیم یا کنترل فراشناختی است(فولاد چنگ،1381). به عقیده‏ی براون‏4(1984)فراشناخت به‏معنای تفکر درباره‏ی تفکر است(خرازی،1375).به‏عبارت ساده‏تر،نگرش فراشناختی به شناخت‏ و آگاهی انسان از شناسایی‏ها و آگاهی‏های وی اطلاق می‏شود و سه‏ مؤلفه‏ی:دانش بیانی‏5(دانشی که با حقایق و اطلاعات سروکار دارد)، دانش رویه‏ای‏6(دانشی که مشتمل بر عملیات و فعالیت‏هایی است که‏ برای انجام کار و وظیفه انجام می‏گیرد و آن چگونه دانستن است) و دانش بافتی یا زمینه‏ای‏7(دانشی که مربوط به دانستن چرایی‏ها در یک بافت و زمینه است)جزء ابعاد اساسی فراشناخت تلقی می‏گردند (قورچیان و همکاران،1377).
عناصر فراشناخت
متفکران عناصر و مؤلفه‏های فراشناخت را به گونه‏هایی مختلف‏ معرفی کرده‏اند.برای مثال فلاول(1978)سه عنصر دانش را در فراشناخت این‏گونه توصیف می‏کند:
1.دانش فراشناختی شخصی:به‏طور خلاصه،این دانش به‏ مجموعه‏ی باورها و اطلاعاتی گفته می‏شود که فرد درباره‏ی طبیعت‏ خود و سایر افراد انسانی آموخته است.همین‏تطور آگاهی درباره‏ی‏ فرآیندهای فکری خویش و دیگران نیز از جمله‏ی این دانش فراشناختی‏ به حساب می‏آید.برای مثال شما ممکن است بدانید که:دوستتان از نظر عاطفی حساس‏تر از شماست.مثال دیگر:شما ممکن است بدانید که از طریق گوش دادن،بهتر از خواندن یاد می‏گیرید.
2.دانش فراشناختی تکلیف:شامل آگاهی‏های فرد درباره‏ی ماهیت‏ یک تکلیف یادگیری و نوع پردازش موردنیاز آن است برای نمونه شما ممکن است بدانید که:این امتحان از نوع چهارگزینه‏ای است و برای‏ موفقیت در آن به کوشش کمتری در مقایسه با یک امتحان تشریحی‏ نیاز دارید.
3.دانش فراشناختی راهبردها8:در برگیرنده‏ی آگاهی‏های فرد درباره‏ی انواع مختلف راهبردهای شناختی و فراشناختی است.هم‏چنین‏ دانش شرطی در زمینه‏ی این‏که چه موقع و کجا می‏توان از راهبردهای
راهبردهایی که با استفاده از آن‏ها می‏توان به توسعه‏ی فراشناخت اقدام کرد: 1.تعیین این‏که«چه می‏دانیم»و«چه نمی‏دانیم» 2.بیان فکر و صحبت کردن درباره‏ی تفکرات شخصی‏ 3.نشریه‏نویسی یا ثبت خاطرات‏ 4.برنامه‏ریزی و خودگردانی‏ 5.گزارش کردن فرایندهای فکری‏ 6.خودارزیابی
خاصی استفاده کرد از جمله این دانش به شمار می‏رود(قورچیان و همکاران،1377).
اما براون(1978)بر این سه عنصر فراشناخت تأکید می‏کند:
1.برنامه‏ ریزی
2.بازنگری
3.تجدیدنظر
پاریز و وینو گرد9به دو جنبه از فراشناخت که کامل‏ترین نظریه در این خصوص است اشاره می‏کند:
1.دانش و کنترل خود
2.دانش و کنترل فرآیند
کمک به رشد فراشناخت در دانش ‏آموزان
آن براون از دانشگاه کالیفرنیا پیش گام تحقیق درباره‏ی فراشناخت‏ است و مطالب زیادی را درباره‏ی کاربرد این پژوهش‏ها در تدریس داشته‏ است.
موارد ذیل که از تحقیقات براون اقتباس شده است به تکامل‏ فراشناخت دانش ‏آموزان کمک می‏کند:
1.به دانش‏آموزان باید کمک کرد تا درک کنند فعالیت‏های مختلف‏ یادگیری،انتظارات متفاوتی را به‏وجود می‏آورد.مثلا دانش‏آموزان ابتدایی‏ که لغات جدیدی را فرا می‏گیرند باید بدانند که خواندن فهرستی از لغات‏ و یا حتی حفظ آن‏ها بهترین روش یادگیری یا به کارگیری کلمات‏ جدید نیست.روش مؤثرتر یادگیری،تعریف هر لغت و به کارگیری آن‏ در موارد فراوان و متفاوت است.به‏طور کلی،براساس تحقیقات مربوط به فراشناخت،معلمان نباید فقط محتوای درسی را به دانش‏آموزان خود بیاموزند،بلکه باید روش ارزیابی و شیوه‏ی آماده شدن برای یادگیری را نیز آموزش دهند.
2.باید به دانش‏آموزان آموخت که در تنظیم مواد خواندنی از علائم‏ و نشانه‏های بسیاری استفاده می‏شود.عنوان،مقدمه،خلاصه،علائم‏ (مانند«مهم‏ترین آن‏ها عبارت است از...»)و مانند این‏ها اطلاعات‏ مهمی را درباره‏ی ابعاد مهم یک متن عرضه می‏کند.
3.به دانش‏آموزان باید آموخت که اطلاع از شناخت خود،اثر مهمی‏ در یادگیری دارد.دانش‏آموزان باید بیاموزند که ارتباط یافته‏های جدید با دانسته‏های قبلی امکان یادآوری را افزایش می‏دهد.هم‏تچنین باید بدانند که انگیزه‏ی آن‏ها برای یادگیری در کیفیت فراگیری تأثیر مستقیم دارد. علاوه بر این باید به دانش‏آموزان کمک کرد تا به نقاط ضعف و قوت‏ خود پی ببرند و به هنگام یادگیری مواد چدید،این نقاط ضعف و قوت را در نظر داشته باشند.
4.باید به دانش‏آموزان روش‏های عملی فراشناخت را آموخت.مثلا دو روش علمی بسیار خوب،تلخیص مطالب و تهیه‏ی سؤال است. تحقیقات نشان می‏دهد که وقتی شاگردان خلاصه و یا«نمایی»از مواد خواندنی و درس برای خود تهیه می‏کنند به محفوظات درسی آن‏ها افزوده می‏شود(خرازی،1375).
راهبردهایی که با استفاده از آن‏ها می‏توان به توسعه‏ی فراشناخت‏ اقدام کرد.این راهبردها از بلکی و اسپنس(1990)اقتباس شده است:
1.تعیین این‏که«چه می‏دانیم»و«چه نمی‏دانیم»:فراشناخت یعنی‏ «تفکر درباره‏ی تفکر»و به عبارتی متمایز کردن دانسته‏های خویش از مجهولات است.همان‏وطر که وظیفه‏ی یک مدیر،اداره‏ی یک سازمان‏ است،وظیفه‏ی یک اندیشمند نیز اداره‏ی افکار خویش است.بدین منظور او باید بتواند اطلاعات جدید را به مطالب پیشین ربط دهد،آگاهانه‏ راهبردهایی را برای فکر کردن انتخاب کند و به برنامه‏ریزی،بازبینی و ارزیابی فرآیندهای فکری خویش بپردازد.
2.بیان فکر و صحبت کردن درباره‏ی تفکرات شخصی:وقتی‏ فرد در هنگام حل مسأله یا تصمیم ‏گیری به بیان شفاهی افکار خویش‏ بپردازد،کنترل و آگاهی بیشتری بر افکار خود پیدا می‏کند و در نتیجه‏ آگاهی فراشناختی او تحریک می‏شود.
3.نشریه ‏نویسی یا ثبت خاطرات:دانش‏ آموز می‏تواند از طریق‏ تهیه‏ی نشریه‏هایی که به ثبت فرایندهای تفکر اختصاص می‏یابد بر روی ا فکار خویش تعمق نماید.آن‏ها در این نشریات درباره‏ی چگونگی‏ حل تعارض‏ها یا مشکلات می ‏نویسند و بیان می‏دارند که چه چیزهایی در نظرشان مبهم است و چگونه با این ابهام برخورد می‏کنند.
4.برنامه ‏ریزی و خودگردانی:هرگاه از دانش‏آموزان بخواهیم که‏ طرح یا نقشه‏ای برای یادگیری خویش تهیه و سپس بر اجرای آن نظارت‏ کنند،آن‏ها مشغول انجام یک تکلیف فراشناختی می‏شوند.برای مثال‏ لازم است ابتدا پیش‏بینی کنند که برای انجام یک تکلیف به چه مقدار وقت و تلاش نیاز دارند و اطلاعات را از کجا و چگونه به‏دست آورند. سپس برای جمع‏آوری،بازیابی و ترکیب اطلعات برنامه‏ریزی کنند.
5.گزارش کردن فرایندهای فکری:این فعالیت سبب تحریک‏ آگاهی از راهبردهای مختلف و مفید می‏شود و در سه مرحله صورت‏ می‏گیرد:ابتدا معلم از دانش‏آموزان می‏خواهد که فعالیتی را مورد بررسی‏ قرار دهند و در مورد احساسات و فرایندهای فکری خویش اطلاعاتی را جمع‏آوری نمایند.در مرحله‏ی دوم دانش‏آموزان به طبقه‏بندی اطلاعات‏ می‏پردازند و مشخص می‏کنند که از چه راهبردهایی استفاده کرده‏اند و بالاخره در مرتحله‏ی سوم پیشرفت خویش را مورد ارزیابی قرار می‏دهند و ضمن حذف راهبردهای ضعیف و شناسایی راهبردهای مفید به‏ جست ‏وجوی روش‏های بهتر در آینده اقدام می‏نمایند.
6.خودارزیابی‏10:تجارب خودارزیابی هدایت شده را می‏توان‏ از راه کنفرانس‏های فردی و چک‏لیست‏هایی فراهم نمود که بر روی فرایندهای تفکر تأکید دارند،این ارزیابی کم‏کم خود به صورت‏ مستقل انجام می‏گیرد.وقتی دانش‏آموزان بفهمند که فعالیت یادگیری‏ در رشته‏های مختلف یکسان است،می‏توانند راهبردهای پیشین را به‏ موقعیت‏هی تازه انتقال دهند.
علاوه بر راه‏های فوق می‏توان از روش رایزنی‏11نیز به‏منظور افزایش رفتارهای فراشناختی افراد استفاده کرد.در این روش، دانش‏آموزان به صورت دو نفره به حل مسأله می‏پردازند بدین‏صورت که‏ یکی از دانش‏آموزان در ضمن تصمیم‏تگیری و یا حل مشکل به بیان‏ فرایندهای فکری خویش می‏پردازد و دانش‏آموزان دیگر با پرسیدن‏ سؤال‏هایی به او کمک می‏کنند تا به روشنی فکر کند و تصمیم بگیرد (فولاد چنگ،1381).
نتیجه‏ گیری
تحولات صنعتی و پیشرفت تکنولوژی به‏طور قطع ریشه در توسعه‏ی‏ علمی دارد و کشورهای غیرصنعتی از یک‏سو به‏دلیل ناتوانی در تولید علم‏ و از سوی دیگر به‏دلیل گسترش مونتاژ و تقلید دچار توسعه‏ای ناموزون‏ شده‏اند.گستردگی و ناکارآمدی نظام آموزش و پرورش در تربیت افراد مولد در علوم و تکنولوژی نیز بیانگر دشواری فراوان جووامع مذکور در فرآیند علمی شدن آموزش و پرورش آن‏ها بوده است و تکرار روش‏های‏ کهنه و ناکارآمد در نظام تعلیم و تربیت آن جوامع سبب تشدید کاهش‏ قابلیت سازگاری و انطباق کودکان و نوجوانانشان با محیطهای به شدت‏ متغیر آینده گردیده.
نظام تربیتی پیشرو به‏ دنبال مهیا نمودن دانش‏آموزان امروز برای‏ رویارویی با چالش‏های بزرگ و کوچک جهان آنیده است و معلمان‏ و مربیان این نظام می‏دانند که دیگر نقش سنتی آنان به‏عنوان‏ توضیح‏دهندگان کتاب‏های درسی و پرسش‏گران دروس به پایان رسیده‏ و نسل آینده از آن‏ها انتظار دارد تا تدوین ‏کنندگان مهارت‏های زندگی‏ همانند تفکر خلاق،قدرت حل مسئله،تفکر انتقادی،افزایش توان‏ جامعه‏ پذیری و نظایر آن باشند و دانش‏آموزان را چنان به کارهای خلاق‏ و مولد سوق دهند که آنان خود بتوانند راه خویش را در محیطهای پرفراز و نشیب آینده پیدا نمایند.
آشنایی با مبحث فراشناخت و نقش آن در فرآیند یاددهی-یادگیری، تلاشی است جهت برداشتن گامی مؤثر توسط مربیان و معلمان جامعه‏ ی‏ اسلامی ما تا در سایه‏ ی آن بتوانند نسل جوان دانش ‏آموزی را به قله ‏های‏ رفیع علم و دانش رسانیده و نهایتا در اثربخشی نظام آموزش و پرورش‏ کشور نقش مؤثری را ایفا نمایند.
پی ‏نوشت
(1) meta cognition
(2) jacobson
(3) fglavell
(4) brown
(5) procedural knowlodge
(6) condirional knowledge
(7) peclartive knowledge
(8) strategy
(9) paris and winogred
(10) self-evaluation
(11) mentoring
فهرست منابع
1.زندی‏پور،طیبه(1382)،«برنامه‏ریزی تحصیلی و شغلی»،تهران:شرکت چاپ و نشر کتاب‏های درسی.
2.فولاد چنگ،محبوبه(1381)،«فراشناخت و کاربرد آن در مشاوره‏ی تحصیلی». فصل‏نامه‏ی پیام مشاور،سال چهارم،شماره‏ی 7،تابستان 1381،انتشارات:ورای دانش.
3.قورچیان،نادرقلی و همکاران(1377).«نظریه‏های یادگیری و نظریه‏ی فراشناخت‏ در فرآیند یاددهی-یادگیری».تهران:انتشارات تربیت.
4.گلاور،جان ای-برونینگ،راجر.اچ(1375).«روان‏شناسی تربیتی،اصول و کاربرد آن».(علینقی خرازی،مترجم)تهران:مرکز نشر دانشگاهی
تبلیغات متنی
فروشگاه ساز رایگان فایل - سیستم همکاری در فروش فایل
بدون هیچ گونه سرمایه ای از اینترنت کسب درآمد کنید.
بهترین فرصت برای مدیران وبلاگ و وب سایتها برای کسب درآمد از اینترنت
WwW.PnuBlog.Com
ارسال دیدگاه